Igrexa de San Lourenzo de Doso: unha vistosa bóveda de canón, do século XVI, recibe o visitante nesta igrexa vella de San Lourenzo. Actualmente está medio ruinosa, pero elementos coma súa Torre do Campanario manteñen a beleza deste modelo de igrexa parroquial galega.

Capela da O:: nos tempos de seca sacábase a Virxe da O en procesión para conseguir que chovese. Malia que non sempre o deu feito, froito da forte devoción popular construíuse esta sínxela capela na súa honra e creouse a romaxe que aínda se mantén nos nosos días. Nos arredores da Capela da O atópanse a ponte de Chao e os muíños de Perfecto e Chao.

Igrexa de San Salvador:: esta igrexa, situada na parroquia de Pedroso, é a herdeira do antigo e desaparecido mosteiro de Pedroso, que aló polo século XIII estaba no seu esplendor. O cruceiro figurado do adro, o único de Narón que presenta a particularidade de dispor dun pousadeiro, está construído en pedra serpentina, ou toelo, das canteiras de Moeche.

Capela de Santa Margarida:: ao abeiro dos Andrade, no século XV, púxose en pé esta capela de Santa Margarida do Val, unha das máis antigas do Concello. Hoxe en día atópase algo deteriorada. A súa portada ten un interese especial, de estilo gótico serodio, e nela incorpórase un xabarín, símbolo dos señores de Andrade. Xunto a ela destaca un cruceiro antigo coas imaxes de Cristo e Santa Margarida, construído en toelo de Moeche.

Mosteiro de O Couto:: aínda que non se coñece a súa orixe, nalgúns documentos do século X este mosteiro cluniacense de Xuvia cítase como moi antigo. Xa por esa época era un dos máis importantes da comarca. A edificación do actual mosteiro do Couto é obra de comezos do século XII, mercé a unha dozaón do conde de Traba realizada en 1137. Entre os seus grandes protectores hai que salientar o rei Fernando II de Galicia e León. Xunto ao mosteiro, que está declarado monumento artístico nacional polo Ministerio de Cultura, atópase a igrexa de San Martiño, cunha construcción actual que data do século XII, se ben a súa fachada e a torre son do século XVIII. A igrexa representa un estilo arquitectónico propio dentro do románico galego. Ten tres ábsidas que culminan unha planta basilical de tres naves e unha porta principal con arquivoltas. No seu interior existe unha tumba da familia Esquío e varios cadaleitos de cantería no seu contorno.
POR DONDE IR

Para coñecer todos estos monumentos de carácter etnográfico y relixioso, teremos que facer un longo percorrido por toda a superficie do municipio. Seguiendo como sempre as proposicións de Alfonso Filgueira López no seu «Coñecer Narón en nove itinerarios, comezaríamo-lo noso recorrido en Doso, preto da estrada de Ferrol a Ortigueira, C-641, á altura de Vista Alegre. A iglexa de San Lourenzo de Doso se atópase en estado ruinoso, aínda que conserva da sua primitiva construcción, quizais do século XVI, a bóveda de canón e maila torre do campanario, típicas do estilo rural galego. Atravesando o río Xivia cara ó norte, en dirección de Pedroso encontramola capela de Nosa Señora da O, sinxela na súa construcción, pero de grande devoción popular. A romaría da O, o segundo fin de semana de maio, convoca unha grande multitude de romeiros, que acoden recordando vellas lendas e a intervención a Virxe en favor da chuvia nas longas sequías. No centro da poboación de Pedroso, levantase a moderna igxesa que lembra co as súas lápidas na porta de entrada o esplendor do antigo mosteiro medieval. No adro érgese un cruceiro con pousadoiro construído en pedra serpentina ou toelo das canteiras de Moeche.

Continuando po la AC-112 cara Castro e desviándonos en Vilallonte á dereita poderemos visita-la capela de San Vicente de Placente, da que consta documentalmente que existía no século XVI, aínda fue foi profundamente restaurada modernamente, cunha bonita espadana. Tamén ten un sinxelo e diminuto cruceiro no campo que a rodea. Non lonxe dela está a de San Estebo de Sedes, de liñas sinxelas pero elegantes, con fachada e torre barrocas, e no interior un ben cuidado retablo e o correspondente cruceiro no adro. Máis ó norte está a Feira do Trece, que ten a súa orixe na festa de Santa Lucía, o trece de dicembro. O lugar, con lembranzas prehistóricos do pobo celta de Trasancos, foi cristianizado co a capela de Santa Lucía, con posible referencia a un antigo culto á luz.

Preto do empalme da estrada AC-112 de San Sadurniño a Castro, vémo-lo templo parroquial de Santa María de Castro, que está documentado, como outros do municipio, en épocas medievales, ainda que as suas construccións actuais non semallan ir máis alá dos séculos XVII y XVIII. O cruceiro permanece mutilado. A iglexa de San Xiao de Narón, só ten como dato histórico interesante o feito de ser ter construído no seu adro o Cocello de Narón, tal como indicamos na reseña histór.

Dende Castro podemonoss dirixir a Val pasando por Santa Margarida, antes de chegar á C-646 de Ferrol a Valdoviño. A capela de Santa Margarida, do século XV, é unha das máis antigas do municipio. Aínda que algo deteriorada, conserva unha bonita portada con arco conopial, de estilo gótico serodio, xabarín, símbolo totémico dos Andrade e un cruceiro antigo coas imaxes de Cristo e de Santa Margarida, construído en p ou toelo das canteiras de Moeche. Seguiremos en dirección de Valdoviño ata o cruceiro que nos indica a desviación a Baltar, onde se conserva ben coidado o convento-pazo do Mosteiro de Baltar e unha moderna capela adosada ó edificio con escalinata, campanario e retablo neobarroco no interior.

Regresando cara a capital municipal, poderemos ver de paso algúns templos interesantes coma os parroquiais de Santa María a Maior de Val e San Mateo de Trasancos, que conserva o nome da histórica terra de Trasancos, identificadas dende as súas orígexes celtas co Concello de Narón. Non facemos referencia aquí á igrexa de San Martiño de Xuvia, pegada o antigo mosteiro de O Couto, porque xa a describimos cando falamos dos mosteiros.

Vía|concellodenaron.com

Magnolio centenario:: único magnolio desta idade que se conserva en Galicia, calcúlanselle máis de 300 anos. Situado á beira da desembocadura do río Xuvia, posiblemente a súa orixe proveña dalgún mariñeiro local ou dun emigrante que no seu día trouxo esta árbore como algo exótico tralas súas viaxes. Xunto a el destaca un paseo de magnolios, estes si, algo máis novos.

Muíño de Xuvia:: en 1858 era o principal muíño do país en capacidade de producción na súa clase. Recibía o trigo en barcos do Báltico, de América e de Santander. Pero non acabou aí a súa contribución á economía da zona, e anos máis tarde este muíño fariñeiro chegou a mover unha fábrica de papel, unha de tecidos e unha de laminados de cobre. A posterior perda da súa importancia económica non lle restou nin un ápice da súa beleza, reflectida nunha fermosa presa, recollida por un paseo de magnolios. A poucos metros desta fermosa estampa atópase o desaugadoiro do río Xuvia na ponte dos Andrade, que serve como liña estremeira dos concellos de Narón e Neda.

Muíño das Aceas:: o muíño de mareas das Aceas foi unha das principais fábricas de fariñas de Galicia no século XIX, cando recibía o trigo desde Ucraína e América. Creado a finais do século XVIII, e promovido por unha sociedade de empresarios galegos e franceses, o edificio consta de represa, muíño, vivenda, almacéns e casa de recreo adosada, todo pechado cun muro de pedra. Esta Real Fábrica de fariñas é unha obra de grandes dimensións, que permite a entrada das mareas a través dunha comporta xiratoria e embalsa máis de 50.000 metros cúbicos de auga, enerxía dabondo para mover as grandes pedras moedoras de que dispón.

Pazo de Libunca:: esta casona da Pena de Embade é unha construcción realizada pola familia dos Montenegro en 1918. Desa época mantén a súa decoración de liñas modernistas, con columnas e balconadas reberetadas de cerámica traída de Levante. O coñecido como chalet de Cabezas, que se convertirá próximamente nun hotel de luxo, tamén conserva as verxas de reixería, o pórtico de columnas neoclásicas e un minixardín botánico, no que se atopa unha bonita fonte de cerámica.

Monte de Nenos:: o monte de Nenos, na parroquia de Sedes, conserva os vestixios máis antigos do concello, con máis de 3.000 anos de historia. O cemiterio prehistórico ten máis de 17 mámoas catalogadas, unhas das cales é visible desde a pista que percorre a rota.
POR ONDE IR

De toda Galicia, e incluso de fora de Galicia van os peregrinos a San Andrés de Teixido, pero o camiño clásico e o que aglutinaba és romeiros que querían completa-la súa peregrinación a Teixido partía precisamente de Narón, do Mosteiro de Xuvia ou de O Couto, onde vemos hoxe o taboleiro anunciador da antiga ruta coñecida como Camiño Vello a Teixido. Unhas frechas gravadas en cor verde sobre táboas de madeira, colocadas oportunamente en cada cruce de camiños, vainos orientando na nosa marcha.

A lenda e de todos coñecida: Cristo estaba recorrendo o mundo e, canso de andar, detívose en Teixido. Para recuperar forzas tomou unha mazá e cando a abriu atopou nela a San Andrés. O Santo queixouse amargamente da súa situación, esquecido e abandonado naquelas apartadas terras. Xesús compadeceuse e prometeulle a San Andrés que a súa romaría sería a máis visitada, xa que ninguén, nin morto, nin vivo, deixaría de acudir a ela. Outras versións din que Xesús lle respondeu: Queda aí San Andrés que quen no veña de vivo unha vez virá de morto tres.

Inicirémo-lo noso recorrido, pois, no adro da igrexa de San Martiño de Xuvia seguindo as indicacións. Ós 13 Km de recorrido por terras de Narón, haberá que engadir logo outros 29 Km polos municipios de Valdoviño e Cedeira. Comezaremos subindo cara o Outeiro do castro de Petouzal, cuberto de bosque, para baixar axiña ó Muiño das Aceas. Logo de atravesármo-la Estrada de Castela, pasaremos preto do castro de Sequeiros, percorrendo a corredoira de Feal e outros camiños que nos levarán cara á Pena de Embade. Seguiremos polos lindes entre os municipios de Narón e Valdoviño, Carreira de Arriba, Monte Boeira, Carballo e as ladeiras do Monte Esperón con amplias vistas sobre o val de Trasancos, os montes de A Lagoa e o grande areal de A Frouxeira.

O percorrido a trvés do municipio de Valdoviño levaranos polos montes de A Moura ata as marxes do encoro de As Forcadas, en medio duna paisaxe apacible e tranquilizadora, para baixar precipitadamente a Vilarrube e cegar ó Porto do Cabo. Aquí era tradición pasar a última noite antes de emprendela última xornada de marcha ata San Andrés. Aínda conservan os vecinos deste lugar o seu talante hospitalario e ofrecen ó peregrino refixio nos seus pallares para descansar. A última etapa iníciase en Porto do Cabo, a 11 Km de Teixido, ascende ata Viciñeira e enlaza cunha pista foreswtal que atravesa a serra de A Capelada ata Candales. A ruta descende desppois a Veriño, onde encontrámo-los primeiros amilladoiros, para seguir por Reboredo e, atravesando o Chao de Uzal, cegar ó Cristo dos Cadrís. Dende alí iníciase o descenso de 1,5 Km, pola Costa Grande ata Teixido.

As reliquias de San Andrés ou sanandreses son pequenas figuras de masa de pan, sen fermentar e pintados de cores. As figuras tradicionais ern as pombas, a man, a rosca trenzada e as representacións humanas, aínda que agora existen máis modelos: áncoras, rodas, corazóns, trevos e outros motivos vexetais. Na fonte do Santo, os romeiros beben auga dos seus tres canos. Tras pedir un desexo, poden saber se este sera concedido, para sabelo bótase unha migalla de pan na pía da auga. Se a migalla flota, o desexo cumprirase, se pola contra se afunde a petición será rexeitada.

Vía|concellodenaron.com

Igrexa de San Lourenzo de Doso:: unha vistosa bóveda de canón, do século XVI, recibe o visitante nesta igrexa vella de San Lourenzo. Actualmente está medio ruinosa, pero elementos coma súa Torre do Campanario manteñen a beleza deste modelo de igrexa parroquial galega.

Piscifactoría:: abandoada fai anos, a piscifactoría que se construíu xunto aos desaparecidos muíños de Fabián, forma unha presa dunha beleza sobrecolledora.

Presa do Rei:: grandes árbores deitadas sobre a auga e corzos abeberando nas ribeiras do río Xuvia. Xunto a esta paisaxe, a presa ofrece fermosas fervenzas, creadas no discorrer do río Grande cara á ría de Xuvia. A Presa do Rei foi construída en tempos de Afonso XIII, para fornecerlle enerxía á Real Fábrica de moeda de Xuvia, e actualmente é un dous lugares máis emblemáticos para os camiñantes que visitan Narón.

Muíño de Xuvia:: en 1858 era o principal muíño do país en capacidade de producción na súa clase. Recibía o trigo en barcos do Báltico, de América e de Santander. Pero non acabou aí a súa contribución á economía da zona, e anos máis tarde este muíño fariñeiro chegou a mover unha fábrica de papel, unha de tecidos e unha de laminados de cobre. A posterior perda da súa importancia económica non lle restou nin un ápice da súa beleza, reflectida nunha fermosa presa, recollida por un paseo de magnolios. A poucos metros desta fermosa estampa atópase o desaugadoiro do río Xuvia na ponte dos Andrade, que serve como liña estremeira dos concellos de Narón e Neda.
POR ONDE IR

Un dos lugares, ou serie de lugares, naturais pintorescos de Narón o constitúe o río Xuvia, que nos seus últimos treitos se encaixa bordeando o Monte dos Ancos e se ensancha ó cegar á Presa do Rei, que é a que abasteceu de auga á Real Fábrica de Noeda de Xivia. O percorrido ecoloxista pódese empezar nos Muiños de Perfecto, que están exactamente no límite dos municipios de San Sadurniño e Narón, e o recorrido ata a desembocadura do río pódese facer por camiños moi próximos á súa marxe dereita.

As fragas das ribeiras do Xuvia forman un acosistema único, alternando as zonas de val, coma as húmedas marismas de Chao de Doso e Pedroso, cos tritos encaixonados como na Presa do Rei. Non só se recrea a vista na variedade de verdes e azuis que se reflicten nas súas augas, senón que cada recantoé unha sorpresa, como o da presa dos antigos muiños de Fabián ou nas de Roda nos muiños de Gradaílle, ata acouga-lo seu curso en Borracáns e remansarse na presa do muiño de Ponte de Xuvia. Carballos, castiñeiros, avelairas, chopos, freixos, ameneiros, salgueiros,, acacias e unha serie de arbustos entre flores silvestres, como a melisa e os fentos, forman unha flora variada e interminable. Nas marismas de Pedroso está localizado o liño algodonoso, especie en vías de extinción na Península. Capítulo á parte merece a variada fauna que pulula pola zona. Os corzos que pastan e beben á marxe do río. Os zorros e os xabaríns que baixan dende os montes da Pereiruga e unha enorme variedade de aves e animais acuáticos, sen contar insectos e bolboretas, forman unha lista imposible de completar.

Vía|concellodenaron.com

Pazo-Convento de Baltar: construído como pazo no século XVI por gracia da derradeira marquesa de Lago-San Sadurniño, converteuse en convento cando a nobre llelo doou aos frades claretianos. Da súa data de creación só conserva hoxe en día dous grandes brasóns en cantería esculpida. Dentro deste edificio cómpre destacar outros dous monumentos: a Capela do Sagrado Corazón, que ten un retablo preciosista, e unha fonte de estilo barroco. A última reconstrucción do seu interior data de 1914 e dela temos mostras como as abondosas fiestras cadradas, a balconada ou os canzorros nos tellados.

Castro de Eiravedra:: é o castro prevalente de Narón. Domina a paisaxe e o territorio, desde o val de Pedroso á ría de Xuvia e ata as terras de San Sadurniño. A súa forma é ovalada, cunha muralla no interior e un terraplén cara ao exterior. Neste castro podemos atopar vestixios dalgunha vivenda, tamén de forma circular. Unha mostra da magnitude e a relevancia estratéxica deste asentamento témola nas torres de defensa da entrada nordés e na altura dos valados circundantes.

Monte de Nenos:: o monte de Nenos, na parroquia de Sedes, conserva os vestixios máis antigos do concello, con máis de 3.000 anos de historia. O cemiterio prehistórico ten máis de 17 mámoas catalogadas, unhas das cales é visible desde a pista que percorre a rota.

Muíño de Xuvia:: en 1858 era o principal muíño do país en capacidade de producción na súa clase. Recibía o trigo en barcos do Báltico, de América e de Santander. Pero non acabou aí a súa contribución á economía da zona, e anos máis tarde este muíño fariñeiro chegou a mover unha fábrica de papel, unha de tecidos e unha de laminados de cobre. A posterior perda da súa importancia económica non lle restou nin un ápice da súa beleza, reflectida nunha fermosa presa, recollida por un paseo de magnolios. A poucos metros desta fermosa estampa atópase o desaugadoiro do río Xuvia na ponte dos Andrade, que serve como liña estremeira dos concellos de Narón e Neda.

Presa do Rei:: grandes árbores deitadas sobre a auga e corzos abeberando nas ribeiras do río Xuvia. Xunto a esta paisaxe, a presa ofrece fermosas fervenzas, creadas no discorrer do río Grande cara á ría de Xuvia. A Presa do Rei foi construída en tempos de Afonso XIII, para fornecerlle enerxía á Real Fábrica de moeda de Xuvia, e actualmente é un dous lugares máis emblemáticos para os camiñantes que visitan Narón.

Mosteiro de O Couto:: aínda que non se coñece a súa orixe, nalgúns documentos do século X este mosteiro cluniacense de Xuvia cítase como moi antigo. Xa por esa época era un dos máis importantes da comarca. A edificación do actual mosteiro do Couto é obra de comezos do século XII, mercé a unha dozaón do conde de Traba realizada en 1137. Entre os seus grandes protectores hai que salientar o rei Fernando II de Galicia e León. Xunto ao mosteiro, que está declarado monumento artístico nacional polo Ministerio de Cultura, atópase a igrexa de San Martiño, cunha construcción actual que data do século XII, se ben a súa fachada e a torre son do século XVIII. A igrexa representa un estilo arquitectónico propio dentro do románico galego. Ten tres ábsidas que culminan unha planta basilical de tres naves e unha porta principal con arquivoltas. No seu interior existe unha tumba da familia Esquío e varios cadaleitos de cantería no seu contorno.

Via|concellodenaron.com

Pazo-Convento de Baltar: construído como pazo no século XVI por gracia da derradeira marquesa de Lago-San Sadurniño, converteuse en convento cando a nobre llelo doou aos frades claretianos. Da súa data de creación só conserva hoxe en día dous grandes brasóns en cantería esculpida. Dentro deste edificio cómpre destacar outros dous monumentos: a Capela do Sagrado Corazón, que ten un retablo preciosista, e unha fonte de estilo barroco. A última reconstrucción do seu interior data de 1914 e dela temos mostras como as abondosas fiestras cadradas, a balconada ou os canzorros nos tellados.

Pazo do Vento: xunto ao muíño circular do Vento, atopamos este pazo. É unha construcción de pedras de cantería, que conta con gran profusión de detalles arquitectónicos no seu interior. Entre eles destacan unha gran escalinata de pedra e unha lareira típica. Detalles exteriores coma o hórreo de pilastras ou un gran pombal-merendeiro poligonal, aínda amosan a imaxe da fidalguía das xentes que o fixeron construír.

Pazo de Libunca: esta casona da Pena de Embade é unha construcción realizada pola familia dos Montenegro en 1918. Desa época mantén a súa decoración de liñas modernistas, con columnas e balconadas reberetadas de cerámica traída de Levante. O coñecido como chalet de Cabezas, que se convertirá próximamente nun hotel de luxo, tamén conserva as verxas de reixería, o pórtico de columnas neoclásicas e un minixardín botánico, no que se atopa unha bonita fonte de cerámica.

POR ONDE IR

Comezamos este recorrido en Baltar, na estrada C-546, de Ferrol a Valdoviño, por Meirás. Alí, en Baltar podemonos achegar por unha pista hata o pazo, agora convento, de Baltar. Continuando po la carreteira C-646 en dirección a Ferrol, o chegar o límite do noso municipio, volvemos ve-lo pazo de Muíño do Vento. O edificio principal ten, ademais doutros detalles arquitectónicos interesantes, unha grande escalinata de pedra e unha típica lareira. O pombal, acomodado como merendeiro e tamén unha singular peza de desta mansión.

De pasarmos á estrada de Freixeiro Valdoviño-Cedeira, AC-113, nas cercanías do cruce coa que ven de Narón e nos arredores da parroquia de Castro, pódense ver outras edificacións interesantes. Alí está o Pazo de Nelle, a Casona de Veran dos Pita Romero e mailo Pazo Libunca. Este último, coñecido tamén como Chalet de Cabezas, de estilo modernista, ten un gran pórtico con columnas neoclásicas, enfeitado con cerámica levantina, artísticos enreixados de ferro e orixinal decoración. O parque, que loce unha bonita fonte, e un auténtico xardín botánico. Construírono os Montenegro en 1918. Baixando en dirección a Xubía, veremos outras casas interesantes como a de Freire, e xa na Estrada de Castela a de Román, que evoca o estilo romántico francés de finais do século XIX. Facendo o recorrido desta estrada cara Ferrol, iremos descubrindo casas como a de A Torre, con aires de clásico pazo, torreón ameado e galerías mariñás. Logo un grupo de casonas de labranza, que conservan los enrexados de fierro fundido do desaparecido pazo de Casal. Aínda poden atrae-la curiosidade do turista a Casa de Pedra de Grao, fronte o asilo de Piñeiros, e en A Gándara o Chalet de Antón, acomodado como Casa da Cultura, a casona do militar Mankinlay, cuberta de hedra, e no límite con Ferrol, o elegante chalet con pórtico de columnas, balconada e torreón aclépticos, ocupado polo colegio de Nosa Señora do Chamorro.

Vía|concellodenaron.com

Algunos lugares de interés:

Monasterio do Couto: aunque no se conoce su origen, en algunos documentos del siglo X este monasterio cluniacense de Xuvia se cita como muy antiguo. Ya por esa época era uno de los más importantes de la comarca. La edificación del actual monasterio do Couto es obra de comienzos del siglo XII, merceda a una donación del conde de Traba realizada en 1137. Entre sus grandes protectores hay que destacar al rey Fernando II de Galicia y León. Junto al monasterio, que está declarado monumento artístico nacional por el Ministerio de Cultura, se encuentra la iglesia de San Martiño, con una construcción actual que data del siglo XII, si bien su fachada y la torre son del siglo XVIII. La iglesia representa un estilo arquitectónico propio dentro del románico gallego. Tiene tres ábsidas que culminan en una planta basilical de tres naves y una puerta principal con arquivoltas. En su interior existe una tumba de la familia Esquío y varios ataúdes de cantería en su contorno.

Castro de Petouzal:: este castro, situado no Couto, responde á tipoloxía de asentamentos costeiros que utilizaban a ría como fonte de recursos alimentarios mercé á pesca, etc. Del só se conservan os muros, de dez metros de altura, e os foxos, cunha profundidade de cinco metros. Ambos os dous están situados na súa cara sudoeste, mirando ao val de Trasancos.

Castro de Eiravedra:: é o castro prevalente de Narón. Domina a paisaxe e o territorio, desde o val de Pedroso á ría de Xuvia e ata as terras de San Sadurniño. A súa forma é ovalada, cunha muralla no interior e un terraplén cara ao exterior. Neste castro podemos atopar vestixios dalgunha vivenda, tamén de forma circular. Unha mostra da magnitude e a relevancia estratéxica deste asentamento témola nas torres de defensa da entrada nordés e na altura dos valados circundantes.
POR DONDE IR

Podemos comenzar este recorrido, partindo do adro do mosteiro de O Couto, onde verémolos sinais do camiño vello de Teixido. Subiremos en dirección de A Picota ata ve-lo acceso a un monte onde verémo-los foxos e muros defensivos do castro do Petouzal, que acadan nalgúns segmentos os 5 m e 10 m de profundidade e altura respectivamente. Logo atravesando o Muiño das Aceas, dirixirémonos o castro de Narón ou de Sequeiro, que ten un recinto oavalado de 140-120 m de eixes, ocupado con varios cultivas, parte da muralla e un antecastro no que crece un prado. Din as lendas que está comunicado por túneles submarinos cun Pazo dos Mouros, en Pena Ferreira, preto da poboación de Castro.

Baixando de Sequeiro cara Narón, encontrarémo-la estrada de Os Vicás, que pasa preto do castro deste nome e mais adiante do de Revolta. O castro de Os Vicás é moi sinxelo, de forma ovoidal cuns 100 m de eixe mayor e unha abertura practicada modernamente ó SE. Un pouco mais pequeño, pera tamén de forma ovoidal é o castro de A Revolta, cuberto de Bosque e cortado por un camiño de carro polo norte. Continuando nesta dirección chegaremos a Sedes, parroquia que se estende na ladeira occidental do castro de Eiravedra, que ofrece dende moi lonxe a típica silueta dos castros galegos. Ten forma ovalada con dous circuitos concéntricos de 130 e 140 m., o interior con muralla e o exterior con terraplén. Ten dúas entradas modernas e vestixios dalgunha vivenda circular. Sobre este castro conta unha lenda que querendo casar unha parella, o pai dela non llo permitía, amenazándoa con encantala e levala á croa do castro ó sair unha galiña cos seus poliños dando voltas arredor do castro. A xove quedou convertida nunha grande e fea cobra. Para desencantala o noivo debería darlle un bico e aínda que lle costaba facelo por fin se decidiu. Entón a serpe converteuse nunha fermosa muller espida.

Dirixíndonos pola AC-112 a San Sadurniño, pasamos pola poboación de Pedroso. Ó norte de este lugar, na aba do Monte dos Nenos, está o castro de Pereiruga, menos definido cós anteriores, preto da aldea de Pereiruga de Abaixo, onde se conserva un conxunto de típicas casas rurais galegas. Ó sur do poboado de Mosteiro (Pedroso) veremos por fin, moy preto da ermida da Virxe da O, sobre un outeiro amesetado, o castro de A Ernida. En realidade e xa pouco o que se pode adivinar do castro, sobre o que se trazou unha estrada e se edificaron instalacións deportivas.

Vía|concellodenaron.com

A través de 25 quilómetros percorremos gran parte do termo municipal, para descubrir polos seus vales os muíños do concello. Desde o muíño do Vento iremos combinando treitos de ribeira, camiños, pistas asfaltadas e estradas. O seu interese é basicamente arquitectónico, etnográfico e paisaxístico, con lugares claves de Narón, como a Presa do Rei ou o núcleo histórico de Xuvia.
Algúns lugares de interese:

Muíño de Vento: cando chegamos ao Pazo do Vento, atopámonos cun muíño circular, feito excepcional en Narón. É unha construcción amurallada, que xa carece de tellado e de maquinaria, pero que chama á visita pola súa peculiar distribución. Está formado por un conxunto de casona, muíños, alpendres, pombal e un pozo de cantería moi dimensionado, xunto a un hórreo de pilastras de cantería de máis de sete metros de longo.

Muíño de Amenadás:: seguindo o curso do río Freixeiro, atopamos o muíño de Amenadás, que aínda se mantén en funcionamento. Creada no século pasado, esta construcción recolle un adianto tecnolóxico de grande interese, os muíños de turbina, de moito aproveitamento das augas, pois se idearon para cursos de pouca auga.

Muíño das Aceas:: o muíño de mareas das Aceas foi unha das principais fábricas de fariñas de Galicia no século XIX, cando recibía o trigo desde Ucraína e América. Creado a finais do século XVIII, e promovido por unha sociedade de empresarios galegos e franceses, o edificio consta de represa, muíño, vivenda, almacéns e casa de recreo adosada, todo pechado cun muro de pedra. Esta Real Fábrica de fariñas é unha obra de grandes dimensións, que permite a entrada das mareas a través dunha comporta xiratoria e embalsa máis de 50.000 metros cúbicos de auga, enerxía dabondo para mover as grandes pedras moedoras de que dispón.

Muíño de Xuvia:: en 1858 era o principal muíño do país en capacidade de producción na súa clase. Recibía o trigo en barcos do Báltico, de América e de Santander. Pero non acabou aí a súa contribución á economía da zona, e anos máis tarde este muíño fariñeiro chegou a mover unha fábrica de papel, unha de tecidos e unha de laminados de cobre. A posterior perda da súa importancia económica non lle restou nin un ápice da súa beleza, reflectida nunha fermosa presa, recollida por un paseo de magnolios. A poucos metros desta fermosa estampa atópase o desaugadoiro do río Xuvia na ponte dos Andrade, que serve como liña estremeira dos concellos de Narón e Neda.

Presa do Rei:: grandes árbores deitadas sobre a auga e corzos abeberando nas ribeiras do río Xuvia. Xunto a esta paisaxe, a presa ofrece fermosas fervenzas, creadas no discorrer do río Grande cara á ría de Xuvia. A Presa do Rei foi construída en tempos de Afonso XIII, para fornecerlle enerxía á Real Fábrica de moeda de Xuvia, e actualmente é un dous lugares máis emblemáticos para os camiñantes que visitan Narón.

Muíño de Río de Pedroso

Muíño de mareas das Aceas

Acceso ó Muíño das Aceas

POR ONDE IR

A proposta ruta dos muiños, de longo percorrido, pode facerse en dous treitos. A saída proponse dende a estrada de Ferrol a Valdoviño, C-646. Case ó entar no municipio de Narón, no punto quilometrico 4,5, encontramos á beira do camiño os muros duna finca que recibe o nome de Muiño de Vento. O muiño, que carece de tellado e de maquinaria, está situado dentro das instalacións duha Casa Grande, que abrenguen casona, alpendres, ponbal, pozo e un hórreo de 7 m. de longo. A partir de aquí, alternando os camiños naturais con outros máis urbanizados podemos facer varios percorridos sequindo o curso de ríos e regatos, ata cegar a ver 7 dos máis de 35 muiños que se conservan en Narón: son muiños de vento, de río e de mareas, con diversas utilidades, dende a clásica moenda de gramíneas ata os industriais ou enerxéticos.

Seguindo o curso do río Freixeiro podemos ver na zona industrial os Muiños de Amenadás. É unha construcción do século XIX que utiliza muiños de turbina, propios para aproveitar ó máximo os pequenos acudáis. As bases do muiño son de perpiaños de granito. Na desembocadura do mesmo río Freixeiro está o grande Muiño de Mareas das Aceas. Unha comporta xiratoria permite o almacenamento de 50.000 m3 de auga na marea entrante, que permitirá o movemento das grandes pedras moedoras. Conastrúese a finais do século XVIII es consta, ademais de presa, de vivenda, almacéns e casa de recreo, cercado o conxunto por un alto muro de pedra. Foi considerado como Real Fábrica de Fariñas en el moíase trigo traido de terras lonxanas como Ucrania e América.

Na desembocadura do río Grande de Xuvia está o muiño e complexo hidráulico de Xuvia, que ademais de ser muiño fariñeiro serviu para proporcionar enerxía o conxunto industrial que se desenvolveu no seu entorno: fábricas de tecidos, papel e laminados de cobre. A construcción da ponte sobre a desembocadura do río atribúese os Andrade, aínda que foi modificado posteriormente. Remontando agora o curso das augas visitarémo-los muiños que xa coñecemos no paseo po lo río Grande de Xuvia.

Este camiño, de trece quilómetros de longo, esténdese pola breve costa atlántica do Concello de Narón. Parte da praia de Ponzos e decorre pola beira dos cantís, dende onde se poden ver abondosas calas e diversas fervenzas dos regatos que se precipitan ao mar.

Logo de ascender ata o Alto da Lagoa, séguese ata o castro de Vilasuso e remátase coa visita ao pazo do Mosteiro de Baltar, edificio que se remonta ao século XVI.
Algúns lugares de interese:

Praias: aínda que Narón non é un Concello coñecido pola súa costa, conta con tres fermosas e bravas praias, afastadas por abruptos cantís que dificultan a baixada a elas. Son os areais do Casal, Hortiña e Lopesa. Este último atópase xunto á Pena Lopesa, coa que se funde nun illote. En total, algo máis dun quilómetro de praias aínda por descubrir.

Pena Molexa: conta a lenda que unha doncela se transforma nestas penas durante a noite do solsticio de verán. Sen dúbida este é un dos lugares máxicos de Narón, ademais de que constitúe unha grande obra da natureza. É un penedo de varias toneladas que encabalga unhas rochas noutras dun xeito espectacular.

Pena Molexa

Pazo-Convento de Baltar: construído como pazo no século XVI por gracia da derradeira marquesa de Lago-San Sadurniño, converteuse en convento cando a nobre llelo doou aos frades claretianos. Da súa data de creación só conserva hoxe en día dous grandes brasóns en cantería esculpida.

Dentro deste edificio cómpre destacar outros dous monumentos: a Capela do Sagrado Corazón, que ten un retablo preciosista, e unha fonte de estilo barroco.

A última reconstrucción do seu interior data de 1914 e dela temos mostras como as abondosas fiestras cadradas, a balconada ou os canzorros nos tellados.

POR ONDE IR

O paseo proposto consta dun percorrido que se pode iniciar na praia de Ponzos, próxima á igresa de San Martiño de Cobas, subindo polas pistas firestais das ladeiras dos montes de Vilarquinte, aldea abandonada, ata cegar ó cume de A Lagoa (308 m.), onde temos un excelente miradoiro natural, un punto xeodésico e mailas ruinas dun antigo cuartel militar. Recréase a vista nun vasto panorama sobre a áspera costa atlántica, cos seus cantís, entre as pequenas e salvases praias. Nos últimos planos vémo-lo inmenso areal de A Frouxeira e cara o interior o plácido val de Trasancos.

Seguindo por caminños, máis ou menos paralelos á costa, continuamos dende Vilarquente cara ó norte. Veremos algúns camiños para baixar ás praias de Casal e Hortiña, ata divisármo-lo illote de Pena Lopesa, pegado á praia. Dirixirémonos entón ó interior para acadar Vilasuso e Baltar, onde daremos por concluido o noso paseo, que cos seus 13 Km. Aproximados de percorrido puido ternos ocupada unha xornada enteira de disfrute natural. Entre a Pena Lopesa e Baltar podemos ve-la Pena Molexa, fantástico penedo colocado encol de enormes penas, que encerra curiosas lendas como a da doncela que se transforma durante a noite do solsticio de verán. Preto dela está o castro de Vilasuso, que conserva os foxos e muros defensivos propios destas vivendas celtas.

En Baltar consérvase o Pazo do Mosteiro de Baltar, que só mantén da súa primitiva construcción do seculo XVI dúas grandes pedras de armas. Posteriormente foi modificado, incluíndo a capela do Sagrado Corazón e unha fonte de estilo barroco. Cerca de Baltar tamén témo-la casa medieval de Quintá e maila capela de Santa Margarida do seculo XVI.

Vía|concellodenaron.com