DATOS BÁSICOS
Lonxitude aproximada: 12 quilómetros.
Duración aproximada: 4 horas.
Dificultade: media-baixa. A dificultade correspóndese coa subida ao monte Facho que ten unha pendente pronunciada. Lugares de maior interese: a vila de Muxía, a praia e dunas de Lourido, o monte Facho e a igrexa de Moraime.

INTRODUCIÓN
Esta ruta sae do mesmo núcleo de Muxía, unha vila costeira cunha fonda tradición histórica, na que xunto con Fisterra, representan o final da ruta xacobea. A primeira parte do percorrido discorre pola beiramar, seguindo a estrada cara a Touriñán. Pasamos polo espacio natural das dunas e praia de Lourido e subimos á aldea que leva o mesmo nome. Desde alí ascendemos ao monte Facho, desde onde gozaremos de excelentes vistas. Baixamos a Xurarantes e logo visitaremos Moraime, o lugar de maior interese histórico da ruta, para regresar de novo a Muxía.

A VILA DE MUXÍA

Muxía, terra de monxes, debe a súa fundación ó antigo mosteiro de San Xulián de Moraime, próximo a este núcleo. Facho evanxelizador de boa parte das terras da Costa da Morte. Conta unha tradición que recollida polo cardeal Jerónimo del Hoyo que os monxes de Moraime, concedéronlle licencia aos veciños de Cereixo para construír unha chozas neste porto, porque os herexes ingleses destruíran as súas casas. Segundo esta tradición foi así como naceu a vila da Barca. Muxía estivo baixo o señorío do bispo de Santiago e a presentación do párroco correspondíalle ao mosteiro de Moraime. A reducida dimensión da parroquia muxiá fixo que os seus habitantes dependeran da de Moraime para abastecerse de leña e productos agrícolas, polo que en determinadas ocasións creou conflictos entre ámbalas dúas parroquias. Tamén a fundación do santuario de Nosa Señora da Barca está relacionada co mosteiro de Moraime, pois foron os monxes deste pequeno cenobio os que impulsaron a cristianización dos cultos pagáns que con anterioridade se practicaban nas pedras que había na punta da Barca. Mostra deste proceso evanxelizador é a lenda cristiá que fala da aparición da Virxe ao Apóstolo Santiago neste lugar. Aínda que o santuario actual data de 1719, neste mesmo lugar houbo dúas capelas anteriores de dimensións máis reducidas. As obras deste templo barroco foron custeadas polos condes de Maceda, señores das torres de Cereixo, que decidiron soterrarse no seu interior. A capela de amplas dimensións, é moi austera na súa decoración, non obstante conserva un valiosísimo retablo maior, obra do escultor santiagués Miguel de Romay. Fronte á capela, ollando cara ao mar, vemos as coñecidas pedras de Abalar e dos Cadrís, relacionadas con vellos cultos litolátricos, que na simboloxía cristiá, representan os restos da embarcación que transportou a Virxe. Ademais do santuario da Barca, Muxía dispón da igrexa parroquial de Santa María, un templo gótico, situado na parte alta da vila, na ladeira leste do monte Corpiño. O nome de Muxía está tamén asociado aos secadoiros de congro, un industria artesanal pesqueira, estendida por outros portos do litoral galego, pero que actualmente tan só se conserva aquí. Cando falamos de Muxía tamén nos vén á memoria persoeiros como o poeta Gonzalo López Abente, cantor da terra de Nemancos, ou o fotógrafo muxían Ramón Caamaño, quen inmortalizou coa súa cámara as paisaxes e as xentes da Costa da Morte.

DESCRICIÓN DA RUTA
Comezamos a ruta partindo do mesmo núcleo urbano, logo de visitar a propia vila. Tomamos a estrada que sae do paseo do Coído, situado na parte oeste, un lugar moi coñecido trala catástrofe do Prestige. Seguimos por esta estrada en dirección a Touriñán. A estrada bordea a costa, o que nos permite gozar de boas panorámicas sobre as puntas do Cachelmo, na que se encontra a furna da Buserana, que deu orixe á coñecida lenda; e máis lonxe, a punta da Buítra. Xa pasadas as primeiras casas, delimitan a estrada os muros das hortas, construídos con pedra miúda, que ademais de realizar a función de delimitación da propiedade, servían de protección para cultivos dos ventos mareiros. Pasado o campo de fútbol da Arliña, achegátomandomonos á praia de Lourido tomándo unha pista que baixa a este areal e ao conxunto dunar que se formou ao seu carón. O camiño que seguimos corre paralelo á praia e a ámbolos lados podemos contemplar a formación de dunas colonizadas por plantas adaptadas a este tipo de ecosistemas. Algunhas coma o cardo da ribeira, a cebola das gaivotas ou a correola de praia, son doadas de identificar. Praia e dunas forman un conxunto natural dun importante valor ecolóxico, no que tamén abundan as aves como gaivotas, limícolas, cotovías, escribentas, etc. Ao chegarmos ao extremo occidental da praia collemos a pista que sobe cara a Lourido. Nas súas marxes vemos unha pequena masa boscosa de espiño albar ou estripeiro, arbusto abundante na zona, formando un bosque tupido e inclinado na dirección contraria aos ventos dominantes. A pista emboca na estrada que no leva á aldea de Lourido, desde onde podemos ollar unha fermosa panorámica sobre Muxía e cabo Vilán. Ao final deste núcleo temos unha fonte cunha auga fresca e transparente, que invita a tomar un grolo. Pasada a fonte collemos unha pista á man esquerda que sobe cara ao monte Facho (312 m.). Un camiño costento que comeza bordeado por un bosque de piñeiros e eucaliptos, que desaparece ao chegar ao alto , sendo substituído por monte baixo de toxos e queiroas. O feito de que este monte se atope arrentes do mar dános a impresión de que ten maior altitude. Dende o seu cume permítenos contemplar excelentes vistas sobre as terras do seu contorno. Cara ao norte ollamos de cerca a praia de Lourido e Muxía; e máis ao lonxe, a ría de Camariñas e faro Vilán. Ao leste, as terras da parroquia de Moraime e do val do río Castro; e ao sur, o cabo Touriñán. O regreso farémolo por un pista que segue en dirección sur neste parte alta do monte, e o seu remate, tomamos un camiño cara o leste que logo descende ata outro pista que baixa pola cara a aldea de Xurarantes. Por ela pasa a ruta xacobea de Fisterra-Muxía.

En Xurarantes collemos á dereita o camiño que atravesa este pequeno núcleo relativamente ben conservado, en dirección a Moraime. O camiño pasa por Oruxo, onde nos chamará a atención un singular hórreo construído facendo ángulo, posiblemente única en Galicia. Despois de pasar Casas Novas, chegamos a Moraime, o lugar histórico e artístico de maior interese desta ruta. A historia de Moraime remóntase xa a época romana. Nas escavacións que se realizaron preto da igrexa no ano 1972, apareceron restos dunha mansión romana: un hipocausto, un zócalo de ladrillo e obxectos de cerámica e metálicos. Tamén se encontraron enterramentos pertencentes á época tardorromana ou sueva. O mosteiro bieito suponse que foi fundado cara o século X. A primeira referencia documental data de 1095 e recolle a doazón feita pola familia dos condes de Traba a este cenobio. O mosteiro foi aumentando as súas posesións debido á protección e doazón lle que fixeron estes mesmos condes, ou os reis Alfonso VII e Fernando II. A partir dos séculos XIII e XIV, debilitado o poder real, a pequena nobreza local foise adonando das súas propiedades. No século XVI, foi incorporado a San Martín Pinario de Santiago como priorado. Co paso dos anos a vida monacal foi vindo a menos. No séculos XVI e XVII, os piratas ingleses saqueárono en varias ocasións. A comezos do século XVII, segundo a información do cardeal Del Hoyo, xa non había monxes e o edificio íase arruinando. Daquel conxunto antigo consérvase a fermosa igrexa románica, xa que a casa rectoral construíse no século XVIII. A igrexa ten planta basilical de tres naves e tres ábsidas. A central de forma rectangular como consecuencia dunha reforma que sufriu a comezos do século XVIII e as outras dúas semicirculares. A nave central, máis ancha cás laterais, divídese en cinco tramos, con arcos de medio punto, diferentes aos laterais que son apuntados. A decoración interior está formada polos capiteis con motivos vexetais, as pinturas do muro norte, moi deterioradas pola humidade, os capiteis da porta norte e o tímpano da porta sur. No exterior destacan a porta occidental, protexida por un pórtico de construcción posterior, constituída por tres pares de columnas decoradas, sobre as que se apoian outras tantas arquivoltas, con figuras en forma radial. No tímpano represéntanse sete figuras enmarcadas en arcos separados por columnas, difíciles de identificar. No muro sur vemos unha fermosa porta moi decorada, recuperada en 1975, xa que ata esta data permaneceu tapiada. Consta de tres arquivoltas. As dúas menores descansan sobre columnas adosadas e a maior faino sobre dous capiteis incrustados nos muros. Columnas, capiteis e arquivoltas posúen unha rica e variada decoración. No tímpano represéntase a Última Cea.

De par da igrexa vemos a ampla casa rectoral, construída a mediados do século XVIII.

De Moraime subimos por unha pista que en dirección norte lévanos a capela de San Roque, seguindo as indicacións da ruta xacobea. Neste capela realizábase o antigo rito de “cambio de tella”, tradición que consistía en cambiar unha tella da vertente sur cara o norte coa, intención de que calmara o temporal de vendaval (sur), que era o que máis lle afectaba ás embarcacións de Muxía. Desta capela continuamos polo camiño que baixa á aldea de Chorente e despois á praia do Espiñeirido. Bordeamos a praia da Cruz e entramos de novo na vila de Muxía.